Seksueel grensoverschrijdend gedrag komt niet alleen voor in de topsportwereld; iedereen kan te maken krijgen met ongewenste aandacht of verschillende vormen van intimidatie. Sad but true: ook in je gym om de hoek kan misbruik voorkomen. Journalist Lisa Kleisen zoekt voor Cosmo uit hoe dat eruit kan zien, en wat je kan doen als jou dit overkomt.
Seksueel grensoverschrijdend gedrag in de (top)sport
Het was een veelbesproken onderwerp de afgelopen jaren: seksueel grensoverschrijdend gedrag in de (top)sport. Volgens onderzoek van Centrum Veilige Sport Nederland (CVSN) en NOC*NSF, de Nederlandse sportkoepel die zich inzet voor een veilige sportcultuur, heeft 15,5 procent van alle Nederlanders die als kind aan georganiseerde sport hebben gedaan te maken gehad met seksueel grensoverschrijdend gedrag of seksuele intimidatie. In 25 procent van de gevallen was de mannelijke coach, trainer of begeleider de dader.] Bonnie* (33) was al op haar tiende Nederlands kampioen zwemmen op verschillende afstanden. Op haar elfde kreeg ze een trainer toegewezen, met wie ze acht keer per week trainde. Twee jaar lang misbruikte en stalkte hij haar. “Mijn zwemcarrière betekende alles voor me. Ik wist dat wat hij met mij deed niet goed was, maar ik slikte het omdat ik mijn carrière niet in gevaar wilde brengen. Twee jaar lang heeft hij me overal gevolgd. Hij stuurde dan een sms met ‘Kijk eens achter je’, en dan stond hij daar. Op schoolkamp, op vakantie in Zuid-Frankrijk, in de stad. Het misbruik gebeurde voornamelijk in zijn auto, op afgelegen parkeerplaatsen. Ik heb geschreeuwd en gehuild in de hoop dat iemand me zou horen. Soms kwam er politie aan ons raampje, maar verder dan een ‘Jullie staan hier een beetje gek geparkeerd’ kwamen zij nooit.”
Tussen aandacht en intimidatie
Seksueel grensoverschrijdend gedrag kent verschillende vormen. Zo hoeft er niet altijd fysiek geweld of zelfs aanraking aan te pas te komen. Dat maakt het moeilijk voor een slachtoffer om te beoordelen of het gedrag als seksueel grensoverschrijdend bestempeld kan worden. De juridische definitie van seksuele intimidatie is ‘enige vorm van verbaal, non-verbaal of fysiek gedrag met een seksuele connotatie dat als doel of gevolg heeft dat de waardigheid van de persoon wordt aangetast, in het bijzonder wanneer een bedreigende, vijandige, beledigende, vernederende of kwetsende situatie wordt gecreëerd’*. Volgens die definitie vallen ook seksueel getinte opmerkingen maken, staren of het op een of andere manier kenbaar maken van seksuele interesse onder seksueel grensoverschrijdend gedrag.
Mis dit niet
Speciaal afgestemd op jouw voorkeuren
Meld je aan voor gepersonaliseerde verhalen
Roxanne (25) is sinds haar zeventiende fanatiek fitnesser. Vier à vijf keer per week doet ze aan zware krachttraining in de sportschool. Het is voor haar dé manier om zich zowel mentaal als fysiek goed te voelen. “Ik kies ervoor mooie sportkleding en make-up te dragen. Ik doe dat puur voor mezelf. Als ik me mooi voel ben ik meer gemotiveerd en hou ik mijn zware trainingsschema beter vol. De keerzijde daarvan is dat ik ongewenste aandacht krijg. Minstens één keer per maand wordt er tijdens het sporten door een man om mijn nummer of Insta gevraagd. Eerst beschouwde ik dat als een compliment, maar na vijftig keer komt het m’n neus uit. Ook zijn er mannen die achter mijn rug om dingen zeggen als: ‘Poeh, nu kan ik me helemaal niet meer concentreren hoor,’ als ze denken dat ik het niet kan horen, of mannen die ik via de spiegel achter me seksuele bewegingen zie maken als ik mijn benen of billen aan het trainen ben. Dan heb je nog de mannen die me ongecontroleerd aanstaren. Ik heb onbewust geleerd dat ik dankbaar moet zijn voor de aandacht die ik krijg. Hoewel ik er last van heb en het mijn focus tijdens het trainen belemmert – ik word het liefst gewoon met rust gelaten – vind ik het daarom moeilijk om het seksueel grensoverschrijdend gedrag te noemen.”
Machtsmisbruik
Volgens Serge Westercappel, manager van CVSN, is een oncomfortabel gevoel dat door een ander wordt veroorzaakt genoeg reden om wat er gebeurt bespreekbaar te maken. Voor de commerciële sport, waar bijvoorbeeld personal trainers, sportscholen en yogastudio’s onder vallen, raadt hij aan om met de eigenaar van de club in gesprek te gaan. Ben je aangesloten bij een georganiseerde sport, zoals een voetbal-, tennis-, of hockeyvereniging, dan kan CVSN ondersteuning bieden. “Als een slachtoffer zich comfortabel genoeg voelt om met de dader in gesprek te gaan, raad ik dat zeker aan. Is dit geen optie, dan kun je als sporter altijd CVSN bellen voor vrijblijvend advies. Zo bieden wij ondersteuning bij het in gang zetten van een tucht- of strafrechtproces tegen de beschuldigde. Het doel van dergelijke processen is altijd het gedrag van de verdachte te stoppen, niet per definitie om ze uit hun functie te zetten. Helaas is de stap om met een verhaal naar buiten te komen voor veel gedupeerden nog te groot. Ze schamen zich voor wat er is gebeurd en hun aandeel daarin, of ze zijn bang om niet geloofd te worden. Ook heerst er angst voor represailles en is er weinig vertrouwen in een goede opvolging naar aanleiding van een melding. Dit zag je bijvoorbeeld terug bij de slachtoffers van The Voice.”
Voor Sarah* (28) was sporten op hoog niveau altijd een belangrijk onderdeel van haar leven. Toen de wereld in 2020 door corona op slot ging, vond zij een uitlaatklep in CrossFit. Al vanaf het begin was ze fanatiek en trainde ze vijf à zes keer in de week bij een CrossFit-school. De trainer en eigenaar van de school ging meermaals over haar grenzen heen. “Het begon met kleine aanrakingen, om duidelijk te maken waar ik iets zou moeten voelen. Soms hielp dat, maar vaak ging zijn hand naar plekken waar die hulp niet nodig was. Dan had hij het over een spier die van mijn schouders tot aan mijn billen loopt, en dan gleed hij met zijn hand over die spier, inclusief m’n billen. Ook kwam hij tegen me aan staan en legde zijn handen op mijn bovenbenen als ik op het spinapparaat zat, zogenaamd om mij te helpen een hogere score te behalen. Bij het oefenen van pull-ups pakte hij me net onder mijn borsten vast. Iedere keer dat zoiets gebeurde, verstijfde ik en kon ik niks zeggen. Pas als hij wegliep voelde ik emotie opkomen. Een paar keer zat ik huilend op de fiets terug naar huis, boos op mezelf en vol schaamte dat ik weer niet voor mezelf opgekomen was. Ik heb lang gedacht dat ik me aanstelde. Het waren tenslotte maar aanrakingen. Hij heeft nooit aan mijn geslachtsdelen gezeten of me verkracht. Pas toen hij me tijdens een training op mijn billen sloeg, waar iedereen bij was, wist ik zeker: dit is niet normaal.”
In gesprek
Volgens NOC*NSF worden functionele aanrakingen seksuele intimidatie als ze sporttechnisch niet nodig zijn, herhaaldelijk worden uitgevoerd, langer duren dan nodig is of worden begeleid door woorden of gedragingen die niet passen bij de sportcontext. Sarah stapte na drie maanden over naar een andere CrossFit-school en maakte een melding bij de politie. Vier jaar later ging ze onder begeleiding van Perspectief Herstelbemiddeling een gesprek aan met de trainer, in de hoop hem ervan te overtuigen dat zijn gedrag niet door de beugel kan. “Toen ik hem zag, kon ik alleen maar huilen. Hij kroop meteen in de slachtofferrol en probeerde mij een schuldgevoel aan te praten. ‘Als je het echt zo erg vond, waarom heb je dan geen aangifte gedaan?’ zei hij. Ik voelde me heel gesteund door de medewerker van Perspectief Herstelbemiddeling, en ik ben blij dat ik hem heb kunnen laten zien hoe zijn gedrag mij beschadigd heeft.”
Bonnie vertelde haar verhaal aan haar mentor van de derde klas, vlak nadat ze na twee jaar was overgestapt naar een nieuwe zwemtrainer. Haar mentor hielp haar de juridische procedure in gang te zetten, waarna een aangifte volgde. “Achteraf gezien had ik gewild dat ik die aangifte niet had gedaan,” zegt ze. “Het proces heeft door allerlei complicaties vijf jaar geduurd. Dat heeft een enorme impact gehad op mijn herstel. Ondanks dat gaat het nu goed met me, ik ben getrouwd en heb twee fantastische kinderen. De zwemtrainer heeft een taakstraf en strafblad gekregen. Hoewel het proces zwaar is, raad ik toch aan om aangifte te doen in het geval van seksueel misbruik. Zo zorgen we ervoor dat straffen serieuzer worden.”
Sarah had achteraf gezien gehoopt dat een medesporter had gevraagd hoe ze zich voelde. “Ik zag dat mijn trainer ook anderen ongepast benaderde. Toch koos ik ervoor niks tegen hen te zeggen, bang om hun schaamte te vergroten. Nu geloof ik dat bij elkaar inchecken heel belangrijk is om zulk gedrag tegen te gaan.” Roxanne vindt dat omgangsregels duidelijker gecommuniceerd moeten worden in sportscholen en -clubs. “Hang waarschuwingsplaatjes op in de kleedkamers, zoals die ‘was je handen’-illustraties tijdens corona, maar dan met ‘niet staren’ of ‘leid anderen niet af’. Zulke waarschuwingen kunnen
zorgen voor bewustwording.”
Samen strijden
Westercappel raadt slachtoffers altijd aan hun gevoel bij een onafhankelijke instantie te toetsen. “Ik zie vaak dat de omgeving van een slachtoffer de situatie, met de beste bedoelingen of vanuit onwetendheid, bagatelliseert. Op die manier normaliseren we abnormaal gedrag. Vertrouw altijd op je onderbuikgevoel en praat met de juiste persoon over wat er met jou gebeurt. Alleen zo kunnen we samen strijden voor een
veilig sportklimaat.”
Dit artikel verscheen in het Sport & Health Issue van Cosmopolitan. Inmiddels is ons nieuwe Fashion & Career Issue, met niemand minder dan Ashtin Earle op de cover, uit:
