Jij weet zéker dat jij tijdens die vakantie degene was die de sfeer probeerde te redden. Je partner weet op zijn of haar beurt zéker dat jij juist degene was die de hele autorit mokkend uit het raam zat te staren. Zo kan een onschuldige terugblik op een weekendje weg ineens veranderen in een discussie over wie er nou écht gelijk heeft. Plot twist: misschien hebben jullie allebei gelijk. Want waarom herinneren we ons gebeurtenissen zo anders? Onze collega's van Quest zochten het uit.
Ons geheugen bouwt herinneringen telkens opnieuw op
Veel mensen denken dat herinneringen ergens in ons hoofd liggen opgeslagen als een kant-en-klaar filmpje dat we opnieuw kunnen afspelen. Maar zo werkt het volgens psychiater Boris van Passel niet. "Ons geheugen is geen videorecorder", legt hij uit. "We bouwen herinneringen telkens opnieuw op uit allerlei brokjes informatie die op dat moment beschikbaar zijn."
Daardoor kunnen twee mensen dezelfde gebeurtenis meemaken en er later allebei een andere herinnering aan overhouden. Neem een stel dat tijdens een vakantie ruzie kreeg. De één herinnert zich vooral de stressvolle autorit, terwijl de ander vooral de kritiek op de route onthoudt. Beide herinneringen kunnen oprecht zijn, ook al verschillen ze van elkaar.
Mis dit niet
Speciaal afgestemd op jouw voorkeuren
Meld je aan voor gepersonaliseerde verhalen
Waarom herinneren we dingen anders?
Volgens Van Passel spelen daarbij grofweg drie factoren een rol: onze gedachten, emoties en de context waarin we iets meemaken of terughalen.
1. Je mood bepaalt welke herinneringen boven komen drijven
Hoe je je voelt wanneer je aan iets terugdenkt, bepaalt voor een groot deel welke details je terugvindt. "Als je boos bent op je partner haal je andere details op dan wanneer je nieuwsgierig of vergevingsgezind bent", zegt Van Passel. "De zoekopdracht bepaalt voor een deel de uitkomst."
Ook delen onze hersenen gebeurtenissen op in verschillende hoofdstukken. Welke daarvan veel aandacht krijgen en welke naar de achtergrond verdwijnen, verschilt per persoon.
Dat ziet de psychiater ook terug in zijn praktijk. Mensen met angst- of dwangklachten focussen zich vaak sterk op de momenten waarop iets mis leek te gaan. De twintig momenten waarop alles gewoon prima verliep? Die verdwijnen vaak opvallend snel uit beeld.
2. Emoties kleuren onze herinneringen
Sterke emoties tijdens een gebeurtenis kunnen sommige details haarscherp maken, terwijl andere bijna verdwijnen. Van Passel vertelt over een patiënte die ervan overtuigd was dat hij tijdens gesprekken voortdurend uit het raam keek. Zelf kon hij zich dat niet herinneren.
"Dat betekent niet dat haar herinnering onwaar was", zegt hij. "Het was iemand die erg bang was om saai of oninteressant gevonden te worden."
Misschien keek hij een paar keer naar buiten om na te denken of omdat er iets gebeurde buiten. Hij had op dat moment geen sterke emoties. Voor de patiënte voelde dat mogelijk als bevestiging van haar angst (een sterke emotie) dat haar verhaal niet interessant genoeg was.
"Dat is geen liegen of onwil", benadrukt Van Passel. "Emoties kleuren nu eenmaal wat we opmerken en onthouden."
3. Ook de omgeving speelt mee
Daarnaast heeft de context invloed op ons geheugen. Waar je bent, met wie je bent en zelfs geuren of geluiden kunnen bepalen welke herinneringen naar boven komen.
Dat verklaart waarom mensen soms ineens overspoeld worden door herinneringen zodra ze terugkeren naar een bepaalde plek. De omgeving activeert als het ware opnieuw delen van het verhaal.
Hoe ontstaan parallelle waarheden?
In een relatie komen al die factoren samen. Partners letten op verschillende dingen, ervaren andere emoties en denken later vanuit een andere context terug aan dezelfde gebeurtenis. Van Passel noemt dat soms "parallelle waarheden".
Hij geeft een voorbeeld uit zijn eigen werk. Zijn spreekuur loopt regelmatig uit, patiënten reageren daar verschillend op. Sommigen worden boos omdat ze moeten wachten. Anderen zien het juist als een teken dat hij de tijd neemt voor mensen die dat nodig hebben. Het feit blijft hetzelfde, de interpretatie verschilt.
Wie heeft er gelijk?
Als twee mensen zich de gebeurtenissen anders herinneren, wie heeft er dan gelijk? Volgens Van Passel is dat vaak de verkeerde vraag. Hij herinnert zich een stel waarbij de vrouw vond dat haar partner nooit hielp met de kinderen. De man was er juist van overtuigd dat hij altijd klaarstond, op één avond na waarop hij moest werken.
Beiden geloofden oprecht dat hun herinnering klopte. Pas toen er heel concreet naar afzonderlijke momenten werd gekeken, bleek dat hun verhalen veel meer overlap hadden dan ze zelf dachten.
Partners hopen soms dat een therapeut kan bepalen wie er gelijk heeft, maar volgens Van Passel helpt dat een relatie meestal niet verder. "Veel nuttiger is het als mensen nieuwsgierig worden naar hoe de ander tot zijn of haar herinnering, emoties en conclusies komt."
Het geheugen draait om betekenis
De belangrijkste les? Ons brein is minder gericht op feitelijke waarheid dan we vaak denken. "Het geheugen is niet zozeer een waarheidssysteem als wel een betekenissysteem," aldus Van Passel.
"Het legt de werkelijkheid niet vast zoals een camera dat doet, maar maakt er een verhaal van dat past bij wat we voelden, dachten en belangrijk vonden." Van Passel sluit af: "Dat maakt ons menselijk, maar soms ook vatbaar voor misverstanden."
Al zo lang als ze zich kan herinneren, begint Sophie haar favoriete zinnen met 'waarom'. Ergens is ze altijd al een speurneus boordevol vragen geweest. De redactie van Quest voelt dan ook als thuiskomen op een plek waar ze alle brandende vragen kan beantwoorden over psyche, voeding, relaties en alles wat de mens beweegt. Schrijven doet ze overal ter wereld, het liefst in een drukke stad met goede koffie aan haar zijde.
