Wie bang is voor hoogtes, spinnen of zelfs commitment, kiest vaak automatisch voor de veilige route: vermijden. Maar om ervan af te komen moet je je grootste angsten juist recht in de ogen kijken, zeggen mensen vaak. Exposure therapy, dus.
Maar, is die volledige blootstelling echt nodig? Onderzoeker, cognitief gedragstherapeut en psychiater Boris van Passel legt uit aan onze collega's van Quest hoe deze soort angsten ontstaan en hoe je ze overwint.
Angst is niet per se een probleem
Veel mensen zien angst per definitie als iets negatiefs, maar volgens Van Passel is dat niet terecht. "Angst is een normale, nuttige basisemotie. Het helpt ons om gevaar te detecteren en alert te blijven op onze kwetsbaarheid."
Mis dit niet
Speciaal afgestemd op jouw voorkeuren
Meld je aan voor gepersonaliseerde verhalen
Maar bij sommige mensen staat dat interne alarmsysteem net iets te enthousiast aan. Bij een angststoornis slaat het alarm volgens Van Passel aan voor gevaar dat er eigenlijk niet is, of voor scenario’s die héél onwaarschijnlijk zijn. Dan is angst niet langer die handige basisemotie die je beschermt, maar vooral iets dat je flink in de weg zit.
Hoe zo’n angst ontstaat, verschilt per persoon. Wel speelt erfelijkheid vaak een rol: ongeveer 40 procent van de kwetsbaarheid voor angststoornissen is genetisch bepaald. Maar ook ervaringen uit het verleden hebben bijvoorbeeld invloed. Heb je geen angststoornissen in je familie, maar heb je wel een akelige herinnering aan een nare val? Dan kan je alsnog een serieuze angst voor hoogtes ontwikkelen.
Is het goed om angsten te vermijden?
"Wie bang is voor een bepaalde situatie en die vervolgens uit de weg gaat, ervaart vaak direct opluchting. Die opluchting maakt vermijding aantrekkelijk en zorgt ervoor dat diegene hetzelfde gedrag in de toekomst opnieuw inzet", legt Van Passel uit.
Geen hartkloppingen en paniekaanvallen meer, gewoon door die angst uit de weg te gaan. Prima, zou je zeggen. Maar dit heeft ook een belangrijk nadeel: op deze manier blijft een belangrijk leerproces uit. Je leert niet dat je angst kunt verdragen en ook niet dat de gevreesde ramp meestal uitblijft. Sterker nog: de angst kan zich uitbreiden naar steeds meer situaties.
Moet je dan meteen het diepe in?
Aan de andere kant: het idee dat je je grootste angst dan maar direct moet trotseren, klopt volgens de psychiater ook niet. Iemand met hoogtevrees hoeft niet meteen boven op de Eiffeltoren te worden gezet en iemand met commitment issues hoeft niet gelijk te trouwen.
Toch is exposuretherapie volgens Van Passel wel degelijk de effectiefste behandeling bij angststoornissen. ‘Het doel daarbij is echter niet om iemand te overweldigen, maar om positieve ervaringen op te doen die de angst corrigeren. Daarom word je niet in een keer, maar stap voor stap blootgesteld aan situaties die angst oproepen.’
Net buiten je comfortzone
"Als therapeut probeer ik mensen vaak te verleiden om spannende dingen te ondernemen, meestal nét buiten hun comfortzone", zegt Van Passel. "De bedoeling is dat iemand ontdekt dat de gevreesde uitkomst minder waarschijnlijk, minder ernstig of beter hanteerbaar is dan gedacht."
Toch werkt dit niet voor iedereen even goed. Verwachtingen spelen daarbij een grote rol. Mensen die vooraf weinig vertrouwen hebben in de behandeling, boeken gemiddeld minder vooruitgang. Ook maakt het verschil hoe iemand een succesvolle oefening interpreteert.
"Twee mensen kunnen precies dezelfde oefening doen en er toch iets anders van leren. De één ontdekt dat zijn voorspellingen niet kloppen. De ander schrijft het succes toe aan toeval, geluk of bijzondere omstandigheden." In dat laatste geval blijft de angst vaak langer bestaan.
De Eiffeltoren als eindexamen
Een veelvoorkomende misvatting is dat exposure altijd volgens een strak stappenplan verloopt. Maar Van Passel benadrukt dat goede therapie altijd maatwerk is. Mensen maken samen met hun behandelaar een lijst van situaties die angst oproepen. Vervolgens kiezen ze per dag welke oefening het beste past bij hun energie en draagkracht.
Als voorbeeld noemt Van Passel iemand met hoogtevrees die bang is de controle te verliezen en van een gebouw af te springen. Dan kan het nuttig zijn om over het voetpad van een brug te lopen, of op de bovenste verdieping van een flatgebouw te gaan staan.
En die Eiffeltoren? Die ziet hij eerder als een einddoel dan een beginpunt. "Zeker wanneer iemand graag naar Parijs gaat, combineer je iets wat spannend is met iets wat ook plezier en betekenis geeft. Dat is vaak een krachtig recept voor verandering."
Wat kan je zelf doen?
Voor mensen die hun angst willen aanpakken, heeft Van Passel een aantal praktische adviezen. Begin met het in kaart brengen van situaties die je vermijdt. Volgens hem onderschatten veel mensen hoeveel dingen ze ongemerkt uit de weg gaan.
Maak vervolgens een lijst met situaties die spanning oproepen. Kies daar regelmatig een oefening uit die buiten je comfortzone ligt, vermijding doorbreekt en waarbij je jezelf blootstelt aan datgene wat je als onveilig ervaart, zodat je echt iets nieuws kan leren over wat je daadwerkelijk aankan.
Tijdens zo’n oefening is het belangrijk om jezelf vooraf af te vragen: wat denk ik precies dat er misgaat? Kijk achteraf vervolgens wat er daadwerkelijk gebeurde.
Tot slot: geduld is belangrijk
Ook waarschuwt Van Passel voor subtiel vermijdingsgedrag. Bijvoorbeeld jezelf voortdurend afleiden, iemand meenemen voor de 'veiligheid' of allerlei trucjes gebruiken om spanning te onderdrukken. Daardoor doe je de oefening wel, maar leer je er minder van.
Tot slot is geduld belangrijk. Angst verdwijnt meestal niet van de ene op de andere dag. "Het doel is niet om angst weg te krijgen, maar om iets nieuws te leren en te ervaren dat je je angsten kan verdragen."
Al zo lang als ze zich kan herinneren, begint Sophie haar favoriete zinnen met 'waarom'. Ergens is ze altijd al een speurneus boordevol vragen geweest. De redactie van Quest voelt dan ook als thuiskomen op een plek waar ze alle brandende vragen kan beantwoorden over psyche, voeding, relaties en alles wat de mens beweegt. Schrijven doet ze overal ter wereld, het liefst in een drukke stad met goede koffie aan haar zijde.
